Trudel van Reemst-de Vries: "Je moet nooit aan de kant blijven staan"
Trudel werd geboren in Duitsland en kwam naar Nederland, om in 1937 als verpleegster naar Spanje te vertrekken. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog wilde zij de linkse Republiek steunen. Daar ontmoette ze Theo van Reemst, met wie ze trouwde. In 1939 keerde het echtpaar terug naar Nederland, waar Trudel voor het Vluchtelingencomité ging werken. Al vóór de officiële oorlogsuitbraak hielp zij Joodse vluchtelingen uit Duitsland, die illegaal in Nederland verbleven, aan papieren en distributiebonnen. In deze periode leerde ze ook Nathan Notowics kennen.
Na de Duitse inval zette zij dit verzetswerk voort. Op 23 november 1942, de dag na haar verjaardag, ging het mis. De politie kwam het echtpaar Van Reemst arresteren omdat Theo betrokken was bij het communistisch gewapend verzet; bovendien stonden zij op de lijst van de Nederlandse Volksmilitie. Theo slaagde er op het nippertje in een briefje met de instructies voor een brandbom weg te werken. Trudel werd meegevoerd omdat ze Joods was. Hun tien maanden oude kind wist ze nog net bij vrienden onder te brengen.
Ze werden overgebracht naar de gevangenis in Scheveningen, het ‘Oranjehotel’. Trudel werd in een eenpersoonscel geplaatst met drie anderen. Tijdens haar verhoor kreeg ze te horen: “Du kommst nach Lublin. Dann fährst du durch den Schornstein.” Ze kon zich er geen voorstelling bij maken; ze vroeg zich destijds af of de verhoorder dacht dat ze een heks was die op een bezemsteel vloog.
Op een dag werden alle Joodse gevangenen uit hun cel geroepen voor transport naar Kamp Westerbork en aansluitend Polen. Trudel gaf hieraan geen gehoor; ze was weliswaar Joods, maar ze was opgepakt voor haar verzetswerk. De volgende dag werd ze hiervoor met stokken mishandeld. Na registratie bij de Joodse Raad van Den Haag werd ze op 12 december 1942 alsnog naar Westerbork gedeporteerd. Daar meldde ze zich ziek, waardoor ze in het ziekenhuis van het kamp terechtkwam. Hier werd ze bezocht door Werner Stertzenbach, die haar de groeten bracht van ‘Noto’ (Notowics). De verzetsgroep Oosteinde had Werner gevraagd naar haar uit te kijken. Omdat er een geheime telefoonverbinding bestond tussen de Joodse Raad en het ziekenhuis in Westerbork, ontstond er een samenwerking om mensen uit het kamp te krijgen.
Werner Stertzenbach werkte bij de technische dienst en het crematorium, waardoor hij zich relatief vrij in en uit het kamp kon bewegen. Hij hielp zo’n twintig mensen ontsnappen. Dit waren niet altijd spectaculaire ontsnappingen; soms werden er verlofpassen geregeld voor zaken in Amsterdam, waarna de vluchtelingen niet meer terugkeerden. Ook organiseerden ze doopbewijzen in de periode dat gedoopte Joden het kamp nog mochten verlaten. Instructies werden via de post verstuurd. Werner en medegevangene Pinkowitz werkten in de postkamer, waar zij pakketten voor een fictieve ‘Karel Merksma’ uit de zakken visten. Met een nagemaakte ‘Geprüft’-stempel konden zij ongecensureerd post in en uit het kamp smokkelen. Werner wist ook Trudels kaart uit de administratie te ontvreemden. Er stond een ‘S’ op, wat betekende dat ze een strafgeval was en direct op transport moest. Door de kaart te verwijderen, werd zij onzichtbaar voor de transportlijsten en won ze kostbare tijd.
Ger van Reemst, de zwager van Trudel, werkte bij Staatsbosbeheer in de omgeving van Westerbork. Pinkowitz en Stertzenbach ontmoetten hem tijdens hun werkzaamheden buiten het prikkeldraad. In eerste instantie probeerde Ger Trudel vrij te krijgen door haar papieren te bezorgen — waaronder diploma's voor apothekersassistent en verpleegster — in de hoop dat ze vanwege haar medische waarde in het kamp mocht blijven. De samenwerking tussen Ger en Werner breidde zich uit; ze gebruikten een vaste plek onder een boom om brieven, geld en persoonsbewijzen uit te wisselen. Ger werd de verbindingsman met Amsterdam en hielp vluchtelingen onder te duiken zodra zij het kamp uit waren.
Het verblijf in het kamp was echter ook getekend door groot persoonlijk verlies. Op 26 mei 1943 stierf Trudels twee weken oude dochtertje, Marguerite Wera de Vries, door een gebrek aan hygiëne. Het lijkje werd door haar grootvader opgehaald en in Sleen begraven. Als verpleegster verzorgde Trudel ook de te vroeg geboren baby Machiel Prins, wiens moeder direct na de bevalling op transport was gezet. Ondanks de goede zorg en een couveuse uit Groningen, moest ook Machiel uiteindelijk op transport.
Trudel maakte dat niet meer mee. In juni 1943 werd bepaald dat ‘gemengd gehuwden’ niet langer vervolgd hoefden te worden. Hoewel haar man Theo inmiddels in Dachau zat en zij haar officiële papieren niet kon bereiken, regelde haar schoonzus vervalste documenten om aan te tonen dat ze ‘Arisch’ was. Op 21 juli 1943 werd zij, samen met 76 anderen, vrijgelaten.
Trudel keerde terug naar haar huis in Vlaardingen, waar inmiddels ‘goede Nederlanders’ woonden, zoals zij hen sarcastisch noemde. Deze bewoners stonden haar met tegenzin toe haar eigen slaapkamer te gebruiken, maar haar kind mocht het huis niet in. Ook mocht ze niet bellen, want "dat mochten Joden niet." Na de bevrijding bleek dat deze bewoners de telefoonrekening nooit zelf hadden betaald; de kosten waren al die tijd van de rekening van Trudel en Theo afgeschreven. Een politiecommissaris waarschuwde haar dat de bewoners bij de politie hadden geïnformeerd of haar aanwezigheid wel legaal was. Trudel begreep dat ze moest verdwijnen totdat ze haar papieren definitief op orde had.
Na de oorlog keerde Theo terug uit de Duitse kampen. Pas met hulp van buitenaf kregen zij hun woning weer terug. Trudel bleef strijdbaar; zij zag de lakse houding van dergelijke ‘goede Nederlanders’ als de voedingsbodem voor het fascisme. Haar levensmotto bleef tot haar dood op 7 juni 2007 onveranderd: “Je moet nooit aan de kant blijven staan.”
Bronnen:
Voornamelijk: Ben Braber. Joods verzet in Nederland 1940-1945. Uitgeverij Balans Amsterdam, 1987
Vermoedelijk op transport. Raymond Schütz, universiteit Leiden, 2011
https://www.vpro.nl/speel~POMS_VPRO_491041~trudel-van-reemst-de-vries-het-spoor-terug~.html
https://spanjestrijders.nl/bio/vries-trudel-de
http://www.stolpersteine-dordrecht.nl/het_voorbije_joodse_dordrecht_trudel_de_vries.html
https://www.rd.nl/artikel/162903-ziekenhuis-in-kamp-westerbork-was-bizar
Niod: wbk-250i 0851.pdf