Kaarten uit de Kartotheek van de Joodse Raad

 

De cartotheek van de Joodse Raad (JR) vormde de centrale administratie van de Joodse bevolking in Nederland tijdens de Duitse bezetting. Deze indexkaarten legden de officiële status, vrijstellingen en deportatiegegevens van individuen vast.

Het kaartsysteem  bevat gedetailleerde gegevens over elke ingeschreven persoon, waaronder persoonsgegevens, beroepsachtergrond en verleende vrijstellingen van transport (de zogenaamde Sperren).

OP de kaarten staan specifieke cijfercodes en handgeschreven aantekeningen met de administratieve status van de betrokkene en deze kaarten zijn te raadplegen via de database van de Arolsen Archives op de website https://arolsen-archives.org/en/ http

De stempel 'Bis auf Weiteres von Evakuierung freigestellt' die in het persoonsbewijs gestempeld werd, bood een voorlopige vrijstelling van transport naar Durchgangslager Westerbork. De geldigheid hiervan was echter permanent onderhevig aan herziening door de bezetter.

 Mede door het onderzoek van historicus Raymund Schütz is de exacte werking en de structuur van deze cartotheek in kaart gebracht. Dit document is te downloaden van de volgende website:  www.joodsebibliotheek.nl/auteur/Noo/Raymund-Schutz/boek/1go/Vermoedelijk-op-transport/1/ 

 

Chronologisch overzicht registratie

Chronologie van de Jodenvervolging en de Joodse Raad (1941–1943)

  • Januari 1941: Invoering van verordening VO 6/41. Alle personen van Joodse bloede in Nederland worden verplicht zich te laten registreren.
  • Februari 1941: De bezetter dwingt de oprichting van de Joodse Raad (JR) af. Het niet opvolgen van registratiebevelen wordt beantwoord met razzia's en deportatie naar werkkampen.
  • 30 oktober 1941: Medewerkers van de Joodse Raad krijgen de opdracht een centrale Kartotheek (kaartsysteem) op te stellen ten behoeve van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung.
  • 15 juli 1942: Het eerste transport vertrekt vanaf Kamp Westerbork. Gelijktijdig starten de Zentralkartei en de Antragstelle. In Amsterdam worden de eerste 4.000 oproepen voor "tewerkstelling in Duitsland" verspreid.
  • 2 en 3 oktober 1942: De Joodse werkkampen in Nederland worden ontruimd. Ongeveer 5.000 mannen worden naar Westerbork gedeporteerd; hun gezinsleden worden eveneens opgepakt, wat het totaal op 12.000 mensen brengt.
  • Verzamelpunt: De Hollandsche Schouwburg in Amsterdam wordt ingericht als centraal deportatiecentrum.
  • Uitzonderingsposities: Joden proberen via de Joodse Raad een Sperre (vrijstelling van transport) te verkrijgen, vaak aangeduid met de status bis auf weiteres (tot nader order).
  • 29 september 1943: De laatste grote razzia vindt plaats in Amsterdam. De resterende medewerkers en voorzitters van de Joodse Raad worden naar Westerbork gedeporteerd. Dit betekent het officiële einde van de Joodse Raad, hoewel het bijhouden van de kaartenregisters in de kampen wordt voortgezet.

 

 

Het begin van de Joodse Raad

VO 6/41

 Op 13 januari 1941 werd Verordening 6/1941 gepubliceerd: “De aanmeldingsplicht van personen van geheel of gedeeltelijk joodse bloede”. De registratie werd geleid vanuit Den Haag door de Rijksinspectie voor de Bevolkingsregisters. Op gemeentelijk niveau werden joden geregistreerd door een ambtenaar van de burgerlijke stand, de ambtenaar voor de aanmelding. Voor deze verplichte registratie moet fl1,- betaald worden. En aan de hand van deze lijst werden ze opgeroepen om zich op het Centraal Station van Amsterdam te melden.

Lees meer »

Geen registratie op de kaarten

Razzia's

Op 13 februari 1941 moest er in Amsterdam naar aanleiding van de rellen en onrusten een Joodse Raad opgericht worden. Hun eerste taken lagen vooral in het oproepen dat Joden hun wapens zouden inleveren en het uitgeven van een Joodse krant waarin de Duitsers hun verordeningen konden kenbaar maken. Op 22 en 23 februari 1941 waren de eerste razzia’s in Amsterdam.

Lees meer »

Werkkampen

Voor de oorlog waren er door de Nederlandse regering werkkampen opgericht voor werkloze uitkeringsgerechtigden. In het weekend mochten ze naar huis. In 1939 werd dit overgenomen door de Rijksdienst voor de werkverruiming en werkverschaffing. Mensen kregen nu een salaris.  Vanaf 10 januari 1942 waren het geen werkkampen voor werklozen meer, maar waren hier nog enkel Joodse mensen opgesloten.

Lees meer »

Lijnbaansgracht

Corper Een voorbeeld

Eric Schaap schreef een stuk over Joseph Corper en zijn afscheidsbrief. Omdat hierin precies beschreven staat wat er wanneer gebeurde, geeft dit inzicht in de kaarten uit de cartotheek van de Joodse Raad.

Lees meer »

Oproeping voor Duitsland

De eerste oproepingen voor transport naar Westerbork werden verzonden door de Zentralstelle für Jüdische Auswandering. Op 5 juli 1942 kreeg Margot Frank, de zus van Anne, een oproep voor Duitsland. Er is geen lijst bewaard gebleven van de deze opgeroepenen.

Lees meer »

Oproeping Margot en Ludwig Jacob

Margot Frank kreeg haar oproep op 5 juli 1941. Het gezin Frank vertrok de volgende ochtend naar het Achterhuis. Op Margot haar kaart staat wel een VO 6/41 nummer, op de kaarten van haar familieleden niet. 

Lees meer »

Gezin vd Linden

Abraham en Mirjam stonden met hun dochter op de tansportlijst naar Westerbork van 25 juli 1942. Op die transport lijst had hij nummer 5632, dit nummer is niet op deze kaart terecht  gekomen. 

Lees meer »

Hulp aan vertrekkenden

Hollandse Schouwburg

Opgepakte Joden werden eerst naar de Hollandsche Schouwburg gebracht, voordat ze naar Vught of Westerbork gingen. De "gedetineerden" zoals het in de boekhouding van de Hollandse Schouwburg staat beschreven, moesten betalen. Voor het eten en drinken? In elk geval ook voor de postzegels die ze nodig hadden om brieven te sturen naar de achterblijvers. Op 5 januari betalen Levi en Grietje de Lange in elk geval ieder fl22,10. Vier dagen later  werden ze in Westerbork geregistreerd. 

Lees meer »

Bagage

Hulp voor Vertrekkenden kreeg een nieuwe taak. Eerst was het bedoeld om voorlichting te geven aan mensen die opgeroepen werden. Maar ze werden ook, zonder voldoende tijd om hun spullen te pakken, meegenomen. HVV moest dan de bagage  brengen. Er werden briefjes verstuurd naar huisgenoten of buren om bagage te brengen. 

Lees meer »

Terugstellingen: een sperr

 Medewerkers van de Joodse Raad vergaderde op 20 augustus 1942.  Er leek een systeem te zitten in wie teruggesteld kon worden naar zijn woonplaats,  zekerheid was er zeker niet. 

(Bron NIOD)

90.000 stempel

Tijdens de Tweede Wereldoorlog betekende het hebben van een sperrstempel in het Persoonsbewijs van een Joods iemand, dat die persoon even tegengehouden werd, voor transport naar doorgangskamp Westerbork. Of men moest wel naar Westerbork, maar hoefde nog niet naar een vernietigingskamp in het Oosten.

Lees meer »

De ouders van Gerhard Badrian

22 dec 2025 13:43

Wanneer er een 'Sperr' verkregen was, kwam er een stempel in het persoonsbewijs met de tekst: "Bis auf weiteres freigestellt vom Arbeitseinsatz". Men werd hiermee tot nader order vrijgesteld van transport. Er waren verschillende gronden om zo’n 'Sperr' te krijgen en men deed alles om niet getransporteerd te worden.  Palestina-certificaten gaven ook vrijstelling.

Lees meer »